ਪਟਨਾ, 13 ਜੂਨ 2026: ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ‘ਚ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੂਚਕਾਂ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਉਣ, ਸਿਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ‘ਚ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (HDI) ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ 2006 ਅਤੇ 2023 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਾਰ ਦਾ HDI 0.485 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 0.614 ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 27 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ (23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦਾ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਗਰੀਬੀ ਸੂਚਕ ਅੰਕ MPI ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਿਹਾਰ ‘ਚ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਗਰੀਬੀ 2015-16 ਅਤੇ 2019-21 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 51.89 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 33.76 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਕਮੀ 18.13 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ, ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ 9.89 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ, ਜੋ ਕਿ 2004 ਵਿੱਚ ₹5,780 ਸੀ, 2024-25 ਵਿੱਚ ₹76,490 ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 13 ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ (1,223 ਫੀਸਦੀ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸੂਬੇ ਨੇ ਲਗਭਗ 13 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਹੈ। ਔਸਤ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਤੋਂ ਵੱਧ।
ਵਿਕਾਸ ਖਰਚ ‘ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਕਾਸ ਖਰਚ 2005-06 ‘ਚ ₹1,463 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2024-25 ਵਿੱਚ ₹13,279 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਖਰਚ 14.8 ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਖਰਚ 13.2 ਗੁਣਾ ਵਧਿਆ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 2005-06 ‘ਚ 19.9 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2023-24 ‘ਚ 81.1 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ 64.2 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 69.5 ਸਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੂਚਕਾਂ ‘ਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟੰਟਿੰਗ 20 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕ, ਘੱਟ ਭਾਰ 20.2 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ 8.1 ਫੀਸਦੀ ਅੰਕ ਘਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੀਰੀਅਡਿਕ ਲੇਬਰ ਫੋਰਸ ਸਰਵੇਖਣ (PLFS) 2024 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ 3 ਫੀਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 3.2 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ (SDGs) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ‘ਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ (SDG-6) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਬਿਹਾਰ 2023-24 ‘ਚ 98 ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ। ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ (SDG-3) ‘ਚ ਰਾਜ ਦਾ ਸਕੋਰ 2018-19 ‘ਚ 44 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2023-24 ‘ਚ 67 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ ‘ਅਭਿਭਾਗੀ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ‘ਫਰੰਟ ਰਨਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ‘ਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ SDG ਸਕੋਰ ਵੀ 48 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 57 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ ‘ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ‘ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਧਾਰ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ ‘ਚ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Read More: ਮਨਾਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਾਗੂਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ
