9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2026: ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ (bihar government) ਦੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਿਯਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਅੱਜ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ” ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 2025-26 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ ਗਈ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਜਨਾ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਮੀਰ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਲਿਖਤਾਂ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 75 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼, ਬਿਰਚ ਦੀ ਸੱਕ, ਤਾੜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਧਾਤ ‘ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਮੱਠਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੂਚੀਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ, ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਏਆਈ-ਅਧਾਰਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਿਜੀਟਲ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਹਾਰ 471,802 ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 370,926 ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਨਾ, ਦਰਭੰਗਾ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਹਨ। ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨੋਡਲ ਵਿਭਾਗ ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਵ ਨਾਲੰਦਾ ਮਹਾਵਿਹਾਰ, ਖੁਦਾਬਕਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਬੋਧਗਯਾ ਮੱਠ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਲੱਸਟਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ” ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਾਂ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਇਸਨੂੰ “ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ” ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਫੋਟੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਵੇਖਣਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ “ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ” ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਰਵੇਖਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਕੀਮਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।
Read More: Bihar Vidhan Sabha: ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ‘ਤੇ CM ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ, “ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗੀ”
