18 ਜੁਲਾਈ 2026: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਮਰ, ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਤੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟ (plastic notes) ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉੱਨਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਨੋਟ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲੀਮਰ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਨੋਟ ਵੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਕਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਨੀਤੀਗਤ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਾਪੇ ਜਾਣਗੇ।
ਨੋਟ ਇੱਕ ਪਤਲੇ, ਲਚਕੀਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸਬਸਟਰੇਟ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ।
ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ, ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਤੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਏਟੀਐਮ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਨੋਟ ਇੱਕ ਪਤਲੇ, ਲਚਕਦਾਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸਬਸਟ੍ਰੇਟ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੋਣਗੇ, ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਜਾਂ ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਸਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ… 2012 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਬ ਪੋਲੀਮਰ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਹਿਲ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੀ।
ਫਟੇ ਹੋਏ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਟੇ ਹੋਏ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੋਲੀਮਰ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਕਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਆਪਟਿਕ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਆਹੀ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਨਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਆਵੇਗੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਨੋਟ ਛਾਪਣ ‘ਤੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਖਰਚਾ
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੋਟ ਛਾਪਣ ‘ਤੇ ਖਰਚਾ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ ₹6,372.8 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ₹5,101.4 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 23.8 ਬਿਲੀਅਨ ਗੰਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ₹10 ਅਤੇ ₹20 ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
Read More: 2000 ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ RBI ਨੇ ਕਰਤਾ ਵੱਡਾ ਐਲਾਨ, ਨੋਟ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਧ
