ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 28 ਸਤੰਬਰ 2026: ਆਗਰਾ ਦੀ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ-ਜ਼ਰੀ, ਅਮਰੋਹਾ ਦੇ ਮਸਾਲੇ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੀ ਹਰਬਲ ਚਾਹ, ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ (ਬਲੈਕ ਪੋਟਰੀ), ਕਨੌਜ ਦੇ ਪਰਫਿਊਮ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਗਲੀਚੇ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਤਪਾਦ ਹੁਣ ਸਥਾਨਕ ਹਾਟਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਵਿਖੇ ‘ਯੂਪੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਡ ਸ਼ੋਅ’ ‘ਚ, ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਾਰੇ 75 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਸਟਾਲ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ, ਕਿਸੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ‘ਚ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਨੁਮਾ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ-ਜ਼ਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੋਹਾ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਗੌਤਮ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਰੇਨੂ ਸਿੰਘ ਹਰਬਲ ਚਾਹ ਅਤੇ ਲੈਮਨਗ੍ਰਾਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਰੀਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ।
ਕਨੌਜ ਤੋਂ ਤਾਰਾਵਤੀ ਕੋਲ ਅਤਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਗਲੀਚਿਆਂ, ਪੈਰ-ਪੋਛਣ ਵਾਲੇ ਮੈਟ (ਫੁੱਟ ਮੈਟ) ਅਤੇ ਰਨਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਿਹਾਤੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਮਿਸ਼ਨ’ ਤਹਿਤ ਬਣੇ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ‘ਯੂਪੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਡ ਸ਼ੋਅ’ ‘ਚ ਇਹ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਾਂ, ਉਤਪਾਦ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਗੋਰਖਪੁਰ ਤੋਂ ਸਰੋਜ ਪਾਲ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋਂ ਸੁਧਾ ਸੈਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਲੈ ਕੇ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ‘ਚ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਤੋਂ ਤੱਬਸੁਮ ਮਕਸੂਦ ‘ਮੂੰਜ’ ( ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਜੈਸਵਾਲ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਮੁਰੱਬਾ ਅਤੇ ਅੰਬ ਦਾ ਅਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਮਹੋਬਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਟਾਲ ‘ਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸਿਧਾਰਥਨਗਰ ਦੀ ਸਰੋਜ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ (banana fiber) ਤੋਂ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਨਭੱਦਰ ਦੀ ਮਧੂਬਾਲਾ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਬਣ, ਸ਼ਹਿਦ, ਫਿਨਾਇਲ ਅਤੇ ਜੂਟ ਦੇ ਬੈਗ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਰੀ ਦੀ ਸ਼ਫੀਕਾ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਚੱਪਲਾਂ ਅਤੇ ਬੈਲਟਾਂ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ।
ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ, ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਜਾ ਪੋਟਰੀ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ), ਕਨੌਜ ਦੀ ਤਾਰਾਵਤੀ ਦੀਆਂ ਅਤਰਾਂ, ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ, ਅਤੇ ਲਲਿਤਪੁਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਗੋਬਰ (ਗੋਮੈ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦ ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉੱਦਮਤਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੂਟ ਦੇ ਬੈਗਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ ਸਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਿਕਨਕਾਰੀ, ਹੈਂਡਲੂਮ, ਗਲੀਚੇ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ, ਨਕਲੀ ਗਹਿਣੇ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮਸਾਲੇ, ਅਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁਰੱਬਾ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੱਕ, ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
ਚੰਦੌਲੀ ਦੀ ਅੰਜੂ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ-ਜ਼ਰੀ ਰੇਸ਼ਮ, ਬਨਾਰਸੀ ਸਾੜੀਆਂ, ਸੂਟ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਬਾਰਾਬੰਕੀ ਦੀ ਸ਼ਸ਼ੀ ਮਾਲਾ ਚਿਕਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਦੀ ਰੂਬੀ ਬਾਨੋ ਹੈਂਡ ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਾਲੇ ਸੂਟ, ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟੇ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਊ ਦੀ ਮਾਧੁਰੀ ਦੇਵੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸਾੜੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਲੀਆ ਦੀ ਰੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਫਿਨਾਇਲ, ਟਾਇਲਟ ਕਲੀਨਰ, ਡਿਸ਼-ਵਾਸ਼ ਅਤੇ ਹੈਂਡ-ਵਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਜੌਨਪੁਰ ਦੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਫਾਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਦੀ ਦੀਪਿਕਾ ਸਾਬਣ, ਸਰਫ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਲੈ ਕੇ ਆਈ, ਜਦਕਿ ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਦੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇਵੀ ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ ਅਚਾਰ, ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਕਲੀਨਰ ਅਤੇ ਹੈਂਡ-ਵਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀ।
ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਪੇਂਡੂ ਉੱਦਮਤਾ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਮੇਲਾ ਇਸ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਾਜ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ, ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਤੱਕ ਬਿਹਤਰ ਪਹੁੰਚ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਗਾਹਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਿਹੜੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
